कृति पन्त कहाँ हराए ? छाउपडीविरुद्धको अभियान किन रोकियो ?
Date: 2026-08-08
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम र कर्णालीका विभिन्न जिल्लामा अझै पनि छाउपडी कुप्रथा सामाजिक समस्याका रूपमा विद्यमान छ। महिनावारी भएका महिलालाई घरभन्दा टाढा बनाइएका छाउगोठमा राख्ने, परिवार तथा सामाजिक गतिविधिबाट अलग गर्ने र आधारभूत सुविधाबाट समेत वञ्चित गर्ने प्रचलनले वर्षौंदेखि महिलाको जीवनमा गम्भीर असर पार्दै आएको छ।
छाउपडीविरुद्ध सरकारले कानुनी तथा नीतिगत व्यवस्था गर्नुका साथै विभिन्न जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ। गैरसरकारी संस्था तथा सामाजिक अभियन्ताहरूले पनि छाउगोठ भत्काउनेदेखि जनचेतना फैलाउनेसम्मका अभियान सञ्चालन गरे। यद्यपि, छाउगोठ भत्किए पनि कतिपय समुदायमा त्यससँग जोडिएको सोच र व्यवहार पूर्ण रूपमा परिवर्तन हुन नसकेको अवस्था अझै देखिन्छ।
यही कुप्रथाविरुद्ध कुनै समय प्रभावकारी सामाजिक अभियान सञ्चालन गर्ने अभियन्तामध्ये एक थिए कृति पन्त।
पन्तले छाउपडीलाई केवल सामाजिक समस्याका रूपमा चर्चा मात्रै गरेनन्, यसको वास्तविकता समाजसामु ल्याउन भिडियो चलचित्र, डकुमेन्ट्री तथा विभिन्न जनचेतनामूलक सामग्रीमार्फत आवाज उठाएका थिए। महिनावारीका कारण महिलामाथि हुने विभेद, हिंसा र अमानवीय व्यवहार अन्त्य हुनुपर्ने उनको अभियानको मुख्य सन्देश थियो।
त्यतिबेला सामाजिक सञ्जाल विस्तारको क्रममा रहेको अवस्थामा पन्तले प्रयोग गरेका दृश्य सामग्रीले पनि छाउपडीको विषयलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउन भूमिका खेले। छाउगोठमा बस्न बाध्य महिलाका कथा, उनीहरूले भोग्नुपरेका समस्या तथा छाउपडीका कारण उत्पन्न हुने जोखिमलाई उनले विभिन्न माध्यमबाट उठाउँदै आएका थिए।
तर अहिले कहाँ छन् कृति पन्त ?
समय बित्दै जाँदा पन्तको सार्वजनिक उपस्थिति भने क्रमशः कम हुँदै गएको देखिन्छ। कुनै समय छाउपडी कुप्रथा अन्त्यका लागि निरन्तर आवाज उठाउने पन्त पछिल्लो समय सामाजिक बहसमा त्यति सुनिँदैनन्।
त्यसैले अहिले प्रश्न उठ्न थालेको छ– कृति पन्त अहिले कहाँ छन् ? छाउपडीविरुद्ध अभियान सञ्चालन गरेका उनी किन सार्वजनिक रूपमा कम देखिन थाले ?
यो प्रश्न केवल एक जना अभियन्ताको व्यक्तिगत यात्रासँग मात्र सम्बन्धित छैन। यसले नेपालमा सामाजिक अभियानको निरन्तरता र प्रभावकारिताबारे पनि प्रश्न उठाउँछ।
नेपालमा कुनै सामाजिक समस्या चर्चामा आएपछि केही समय अभियान चल्ने, सञ्चारमाध्यमले प्राथमिकता दिने र सामाजिक सञ्जालमा व्यापक बहस हुने गरेको पाइन्छ। तर समयसँगै नयाँ विषयले स्थान लिएपछि पुराना मुद्दा र त्यसका अभियन्ता दुवै ओझेलमा पर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ।
छाउपडीको सवालमा पनि यस्तै अवस्था आएको हो कि भन्ने प्रश्न उठेको छ।
गोठ भत्किए, सोच कति बदलियो ?
छाउपडी अन्त्यका लागि विभिन्न स्थानमा छाउगोठ भत्काउने अभियान सञ्चालन भए। कानुनी व्यवस्था पनि गरिएको छ। तर छाउगोठ भत्काएर मात्रै छाउपडीको अन्त्य सम्भव नहुने जानकारहरूको धारणा छ।
महिनावारीलाई अशुद्धता, अपवित्रता वा सामाजिक अपराधसँग जोड्ने सोच परिवर्तन नगरेसम्म छाउपडीको जरा पूर्ण रूपमा उखेल्न कठिन हुन्छ।
आज पनि सुदूरपश्चिम तथा कर्णालीका केही क्षेत्रमा महिनावारी भएका महिलाले विभेद र सामाजिक प्रतिबन्धको सामना गर्नुपरेका घटनाहरू सार्वजनिक हुने गरेका छन्। यसले विगतमा सञ्चालन भएका अभियानको प्रभाव र उपलब्धिबारे पुनः समीक्षा गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
छाउपडीविरुद्ध कानुन बन्नु एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन, स्थानीय समुदायको सहभागिता, निरन्तर जनचेतना र सामाजिक व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनु अर्को ठूलो चुनौती हो।
अभियन्ता ओझेलमा, समस्या भने कायमै
कुनै समय ‘छाउपडी कुप्रथा जरैदेखि उखेलेर फाल्नुपर्छ’ भन्ने सन्देशसहित भिडियो तथा डकुमेन्ट्रीमार्फत आवाज उठाएका कृति पन्त अहिले सार्वजनिक बहसमा कम देखिनु आफैँमा एउटा चासोको विषय बनेको छ।
तर मुख्य प्रश्न पन्त कहाँ छन् भन्नेमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन। छाउपडीविरुद्ध सुरु भएका अभियान कहाँ पुगे ? ती अभियानले समाजमा कति परिवर्तन ल्याए ? र अहिले त्यस्ता अभियानको आवश्यकता कति छ ? भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
सरकार परिवर्तन भए, मन्त्री तथा कार्यक्रम परिवर्तन भए र सामाजिक अभियानका प्राथमिकता पनि समयअनुसार फेरिए। तर महिनावारीसँग जोडिएको विभेद र छाउपडीको सोच पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन नसकेको अवस्थामा विगतका अभियानको प्रभावकारिताबारे समीक्षा गर्न आवश्यक देखिन्छ।
अभियन्ता ओझेलमा परे पनि समस्या ओझेलमा परेको छैन। त्यसैले विगतमा उठाइएका आवाजलाई नयाँ पुस्ताले निरन्तरता दिनु, सामाजिक अभियानलाई केही समयको चर्चामा सीमित नराख्नु र छाउपडी अन्त्यका लागि राज्य तथा समाज दुवैलाई निरन्तर जवाफदेही बनाउनु आज पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
किनकि छाउगोठ भत्काउन सकिएला, तर छाउपडीको सोच भत्काउन अझै ठूलो सामाजिक अभियान आवश्यक छ।
